Sürekli olarak tayyare yolculuğuna çıkan kimseler, hacmi yalnızca 100 mililitreden azca olan sıvıları yanlarında taşıyabileceklerine dair ikazları ezbere biliyor olabilir. Sadece Amerika Ulaştırma Güvenliği İdaresi (TSA) kısa bir süre evvel bu kaide uyarınca bir kavanoz fıstık ezmesine el koyduğunda, fıstık ezmesi sevenlerin ayaklanmasına neden oldu. Çeşitli şüpheciler, aç memurların yalnız kendilerini doyurmak istediğinden şüphelenebilir. Sadece TSA, fıstık ezmesinin bir sıvı bulunduğunu ve tam boyutlu bir kavanozunun 100 mililitre sınırının üstünde bulunduğunu iddia ediyor.
Fıstık ezmesi sıvı mı?
Bu öykü hızla yayılarak web üstünde pek oldukça münakaşaya neden olsa da, bilimsel tanımlar penceresinden bakıldığında, fıstık ezmesinin hakkaten de bir sıvı bulunduğunu söylememiz mümkündür.
Sadece bir şeyin sıvı olup olmadığını tanımlamak için, her şeyden önce bir akışkanın ne işe yaradığını tanımlamamız gerekmektedir. Akışkanlar, bir kesme kuvveti uygulandığında devamlı olarak akan rastgele bir araç-gereç olarak tanımlanır. Kesme kuvvetini, maddenin devamlı akmasına yol açan bir kesme eylemi olarak düşünebilirsiniz. örnek olarak, kolunuzu devinim ettirmek çevredeki havanın biçim değiştirmesine ve kolunuzun yolundan çekilerek dışarı akmasına sebep olur. Bu davranış, yüzme esnasında suyun hareketinde daha rahat bir halde görülebilir.
Birden çok akışkan türü olduğu bilinmektedir. Bir kısmı oldukça öngörülebilir biçimde devinim eder ve tıpkı hava ya da su benzer biçimde sorunsuz devinim eder. Bunlar, Sir Isaac Newton’un adını taşıyan Newton akışkanları olarak adlandırılır. Bir Newton akışkanı, bilimsel olarak, kesme kuvvetinin malzemeye uyguladığı gerilimle (kayma gerilmesi) doğru orantılı olarak değişmiş olduğu akışkanlardır. Bir Newton akışkanında, maddenin akışa karşı direnci (viskozite) belirli bir ısıda sabittir.
Öteki akışkan türleri, bu kadar yumuşak ve basit devinim etmez. Fıstık ezmesi benzer biçimde çeşitli maddelerin durumunda, akmasını tedarik etmek için minimum bir kesme kuvveti lazım olabilir ve bu, kesme gerilimi ile doğrusal olmayan bir halde değişebilir. Bir kavanoz fıstık ezmesini karıştırdığınızı düş edin. Daha çok kesme gücüyle oldukça süratli karıştırırsanız, fıstık ezmesi daha akıcı hale gelirken, yavaşça karıştırırsanız fıstık ezmesi sert kalır. Bu nevi sıvılara Newtonsal olmayan ya da Newton yasalarına uymayan akışkanlar denir. Fıstık ezmesinin akma davranışı, düzgüsel bir akıştan ziyade daha yapışkan bir davranış benzer biçimde de görülebilir.
Hava ya da su kadar basit akmaması, sadece kafi güç uygulandığında, mesele bir bıçak ile ekmeğe yayıldığında, akıcı olmasından dolayı fıstık ezmesi Newton olmayan bir akışkana mükemmel bir misal olabilir. Ne kadar basit akmış olduğu da ısıya bağlı olabilecektir.. örnek olarak sıcak bir ekmek üstüne oldukça daha rahat bir halde sürebilir ve sonrasında ekmekten su benzer biçimde damlayarak dışarı aktığını görebilirsiniz.
Günlük yaşamlarımız beklenmedik bir halde akışkan olan maddelerle doludur. Umumi cihette, eğer bir madde akabiliyorsa, bu bir akışkandır. Ve sonunda bulunmuş olduğu kabın şeklini alacaktır.
Bütün akışkanlar sıvı olarak kabul edilebilir mi?
Krema, mayonez ve kurabiye hamur harcını benzer biçimde çeşitli şaşırtıcı akışkanlar, fıstık ezmesi benzer biçimde mutfaktan verilebilecek öteki örneklerdir. Diş macunu benzer biçimde başka günlük örnekler de bulabilirsiniz. Organik gezegende lav, balçık seli, çığ ve bataklık kumu benzer biçimde öteki acayip akışkanlar bulunmaktadır.
Bu aşamada TSA’nın fıstık ezmesini bir akışkan değil, sıvı olarak tanımlamış olmasından dolayı çeşitli itirazlar ortaya çıkabilir.
Akışkanlar, gazlar ve sıvılar oluş suretiyle iki umumi kategoriye ayrılır. Hem gazlar aynı zamanda sıvılar deformasyona uğramış olup kaplara dökülebilir ve bulundukları kabın şeklini alırlar. Sadece gazlar sıkıştırılabilirken sıvılar (en azından basitçe) sıkıştırılamaz.
Fıstık ezmesi kabına dökülüp deformasyona uğramış olabilir ya da o kabın şeklini alabilir. Ve fıstık ezmesinin basitçe sıkıştırılamayacağını büyük ihtimalle biliyorsunuzdur. Fıstık ezmesini iki parça ekmeğin ya da krakerin içinde koyup bastırırsanız, hemen hemen asla sıkışma yaşamadan yanlardan dışarı akacaktır.
Bu yüzden fıstık ezmesinin (büyük ihtimalle bu şekilde bir deneye gerek kalmadan) akışkan bir gaz olmadığını kolaylıkla söylememiz mümkündür. Bu yüzden (ve öteki sebeplerden dolayı), öteki akışkan türü olan sıvı akışkanlar içinde yer alır, doğrusu leziz bir sıvıdır.
Bu yüzden uçaklardaki sıvı yasakları, fıstık ezmesinin yanında ayrıca jöle benzer biçimde öteki leziz seçenekler için de geçerlidir…
