Robert Oppenheimer kimdi, neden ‘Ölüm oldum’ dedi?

16 Temmuz 1945’in ilk saatlerinde Robert Oppenheimer bir sığınakta gezegeni değiştirecek hatıra bekliyordu. Ortalama 10 km ötede, New Mexico’daki Jornada del Muerto çölünde gezegenimizin ilk atom bombası denemesi gerçekleştirilecekti.

Oppenheimer sinirsel olarak fazlaca yorgundu. Atom bombasını tasarlayan ve inşa eden “Manhattan Projesi”nin direktörü olarak geçirdiği üç senenin arkasından 52 kiloya kadar düşmüştü. O gece fazlaca azca uyumuş, endişesi ve sigara tiryakisi öksürüğü onu uyutmamıştı.

1945’teki o gün Oppenheimer’ın hayatındaki birkaç mühim andan biriydi. 21 Temmuz’da gösterime girecek olan yeni Oppenheimer filmi, tarihçi Kai Bird ve Martin J. Sherwin’in 2005’te yazdıkları ve Pulitzer Ödülü kazanan American Prometheus adlı biyografiyi en gerekli alıyor.

Güneş’i gölgede bırakan patlama, 21 kiloton TNT’ye eşdeğer ve şimdiye kadar görülmüş en büyük patlamaydı. 160 km öteden hissedilen bir şok dalgası yaratmış, mantar şeklindeki bulut gökyüzünde yükselirken, Oppenheimer’ın surat , sima ,çehre ifadesi “çok büyük bir rahatlamaya” dönüşmüştü.

1960’larda meydana getirilen röportajlarda Oppenheimer, patlamadan sonraki anlarda Hindu mukaddes kitabı Bhagavad Gita’dan bir dizenin aklına geldiğini söylemişti: “Şimdi ben ölüm oldum, dünyaların yok edicisi.”

Sonraki günlerde arkadaşları, “olacakları bilmiş olduğu için” onun giderek durgunlaştığını ve depresif göründüğünü anlatıyordu. Bir sabah Japonların başına geleceklere istinaden “Şu zavallı insanoğlu” ifadesini kullanmıştı.

Fakat bir süre sonrasında askeri meslektaşlarıyla yapmış olduğu bir görüşmede, bu tarz şeyleri unutmuş, bombanın atılacağı münasip koşulların sağlanmasının önemine odaklanmıştı:

“muhakkak ki yağmurda veya siste atmamalılar… Fazlaca yüksekte patlatmasın, yoksa hedef pek hasar almaz.”

Denemeden kısa bir süre sonrasında Hiroşima’nın “başarıyla” bombalandığını meslektaşlarına duyurduğunda, bir seyirci Oppenheimer’ın “zafer kazanmış bir boksör benzer biçimde ellerini başının üstünde kavuşturup havaya kaldırdığını” farklıymış, temenniler yükselmişti.

Oppenheimer’ın emeklerinin ürünlerine tanıklık ederken verdiği tepkilerin çeşitliliği ve yaşamış olduğu gelgitler şaşırtıcı görünebilir. Sinirsel kırılganlık, hırs, görkem ve hastalık derecesinde kasveti tek bir kişide, aynı zamanda bu tepkileri alevlendiren bir projede bu kadar etkili olan bir kişide bir araya ulaştırmak güç.

Biyografisinin yazarları da Oppenheimer’ı bir “muamma” olarak nitelendiriyor: “Büyük bir liderin karizmatik niteliklerini sergileyen bir kuramsal fizikçi”, bir ilim adamı, fakat bununla beraber, bir başka arkadaşının tanımladığı benzer biçimde “birinci derslik düş kuvveti manipülatörü”.

Anlatılana nazaran, Oppenheimer’ın karakterindeki çelişkiler küçüklüğünden beri var görünüyor. 1904’te New York’ta doğan Oppenheimer, tekstil ticareti zengini birinci dönem Alman Yahudi göçmeni bir ailenin çocuğuydu.

Çocukluk arkadaşları, bu lüks yetişme tarzına karşın Oppenheimer’ı eli açık olarak hatırlıyordu. Bir mektep arkadaşı, Jane Didisheim, onu “muhteşem basit kızaran”, “fazlaca sıska, fazlaca pembe yanaklı, fazlaca utangaç…” fakat bununla beraber “fazlaca akıllı” birisi olarak hatırlıyordu. Onun herkesten değişik olduğu belliydi.

Dokuz yaşlarında Yunanca ve Latince felsefe okuyordu ve mineralojiye kafayı takmıştı: Central Park’ta dolaşırken buldukları hakkında New York Mineraloji Kulübü’ne mektuplar yazıyordu. Mektuplarından onu erişkin sanmış ve sunum yapması için kulübe çağrı etmişlerdi.

Bird ve Sherwin, entelektüel yapısının genç Oppenheimer’ın yalnızlığına katkıda bulunduğunu yazıyor. Bir arkadaşı, “çoğunlukla yapmış olduğu veya düşündüğü şeyle meşgul olurdu” diye hatırlıyor. “Ötekiler benzer biçimde olmadığı için zaman zaman dalga geçilir ve alay edilirdi.” Fakat ailesi onun dehasına inanıyordu.

Oppenheimer sonrasında “Ailemin bana olan güveninin karşılığını nahoş bir ego ile ödedim” diye yorumlamıştı.

Kimya okumak için evden ayrılıp HarvardÜniversitesi’ne gittiğinde Oppenheimer’ın ruhsal kırılganlığı ortaya çıkmıştı. 1923 tarihindeki bir mektubunda yoğun çalışmasına değindikten sonrasında “Birkaç yitik ruhla bilgece konuşuyorum, hafta sonu düşük dereceli enerjiyi kahkaha ve yorgunluğa dönüştürmek için gidiyorum, Yunanca okuyorum, gaf yapıyorum, masamda name arıyorum ve ölmüş olmayı temenni ediyorum” diye yazmıştı.

J. Robert Oppenheimer, eşi Katherine (soldan ikinci), 1962’de Ak Saray’da başkanın Nobel Ödülü sahipleri için verdiği partide Pearl Buck (sağdan ikinci) ile tanıştı. Buck, 1938’de Yazın branşında kazanmıştır; Oppenheimer, Fizik için üç kez aday gösterilmesine karşın asla kazanamadı.

Alice Kimbal Smith ve Charles Weiner’ın 1980’de derlediği mektuplar, sorunların Oppenheimer’ın sonrasında İngiltere’de Cambridge Üniversitesi’ndeki lisansüstü eğitimi süresince devam ettiğini gösteriyordu. Hocası, Oppenheimer’ın sıska yönlerinden önde gelen uygulamalı laboratuvar çalışmalarında ısrar ediyor, o ise 1925’te “Son derece fena süre geçiriyorum,” diye yazıyordu. “Laboratuvar emekleri fazlaca bunaltan ve o denli kötüyüm ki bir şey öğrendiğimi hissetmiyorum.”

O sene Oppenheimer, laboratuvar kimyasallarıyla zehirlenmiş bir elmayı kasten öğretmeninin masasına bıraktığında bir felaketten art döndü. Hocası elmayı yemedi fakat Oppenheimer’ın Cambridge’deki yeri riske girdi; sadece psikiyatriste görünmesi şartı ile devamı mümküdü. Psikiyatrist psikoz teşhisi koydu fakat sonrasında tedavinin işe yaramayacağını söyleyerek Oppenheimer’ı başından savdı.

O periyodu hatırlayan Oppenheimer sonrasında Noel tatilinde intiharı dikkat edilmesi gereken dikkat edilmesi gereken düşündüğünü söyleyecekti. Ertesi sene Paris’e yapmış olduğu bir ziyaret esnasında yakın arkadaşı Francis Fergusson ona kız arkadaşına evlenme öneri ettiğini söylemiş oldu. Oppenheimer onu boğmaya emek harcayarak karşılık verdi. Fergusson, “Arkamdan bir bagaj kayışıyla üzerime atladı ve boynuma doladı…” diye hatırlıyordu. “Kenara çekilmeyi başardım ve ağlayarak yere düştü.”

J.Robert Oppenheimer, 1947.

Görünüşe nazaran psikiyatrinin başarısız olduğu yerde Oppenheimer’ın imdadına yazın yetişmişti. Bird ve Sherwin’e nazaran, Korsika’da bir yürüyüş tatilindeyken Marcel Proust’un yitik Dönemin İzinde adlı kitabını okumuş, kitapta kendi ruh halinin yansımasını bularak rahatlamıştı.

Acıya karşı tutum problemi, Oppenheimer’ın yaşamı süresince ruhani ve felsefi metinlere olan ilgisini yönlendiren ve sonunda ününü belirleyecek olan çalışmalarında mühim bir rol oynayan devamlı bir alaka alanı olacaktı.

J. Robert Oppenheimer, Princeton’daki İleri Araştırma Enstitüsü müdürü ve Atom Enerjisi Komisyonu kafa teknik danışmanı, 1949.

1926’nın başlarında Almanya’daki Göttingen Üniversitesi’nde Kuramsal Fizik Enstitüsü’nün müdürüyle tanıştı ve orada emek verme teklifi aldı. Bu onun “fiziğe adım attığı” bir dönüm noktası olacaktı. Burada doktorasını tamamladı; kuramsal fiziğin gelişimine yön veren bir topluluğun parçası oldu ve yaşam boyu dost olacak ilim insanlarıyla tanıştı. Birçoğu sonrasında Oppenheimer’a Los Alamos’ta katılacaktı.

J. Robert Oppenheimer, Nobel Fizik Ödülü sahibi Hideki Yukawa ile Oppenheimer’ın Princeton’daki ofisinde, 1949.

Amerika’ye dönen Oppenheimer, fizik kariyerine California Üniversitesi’nde devam etmeden evvel Harvard’da birkaç ay geçirdi. Bu dönemdeki mektuplarının tonu daha istikrarlı bir zihin yapısını yansıtıyordu. Minik kardeşine romantizmden ve fizikle ilgilenmeye devam ettiğinden bahsediyordu.

1930’ların başlangıcında, bilimsel nitelikli kariyerini güçlendirirken, Oppenheimer bir taraftan da Hindu mukaddes metinlerini keşfetmiş, çevrilmemiş Bhagavad Gita’yı okumak için Sanskritçe öğrenmişti – sonrasında meşhur “Şimdi ölüm oldum” alıntısını ondan yapacaktı.

J. Robert Oppenheimer, 1945’te Atom bombası patlama alanına yapmış olduğu basın ziyareti esnasında New York Times muhabiri William Laurence (solda) ile ifade etti.

Görünüşe nazaran ilgisi bir tek entelektüel değildi, bununla beraber 20’li yaşlarında Proust ile süregelen kendi kendine uyguladığı edebi-terapinin bir devamı gibiydi. Bhagavad Gita aristokrat bir ailenin iki kolu arasındaki savaşı özetleyen bir hikayeydi ve Oppenheimer’a Manhattan Y Projesi’nde karşı karşıya kalmış olduğu etik probleme direkt uygulanabilecek felsefi bir dayanak sağlamış oldu. Gita vazife, yazgı ve sonuçtan bağımsız olma fikirlerini vurguluyor ve sonuçlardan korkmanın eylemsizlik için bir gerekçe olarak kullanılamayacağını savunuyordu. Oppenheimer 1932’de kardeşine yazdığı bir mektupta Gita’ya atıfta bulunuyordu.

J. Robert Oppenheimer ve eşi, oğullarına kitap okurken, 1949.

1930’ların ortalarında Oppenheimer, aşka düştüğü psikiyatrist ve hekim Jean Tatlock ile de tanıştı. Bird ve Sherwin’in anlattığına nazaran, Tatlock’un karmaşık karakteri Oppenheimer’ınkine benziyordu. Fazlaca okumuş ve toplumsal vicdanla devinim eden biriydi. Oppenheimer’ı köktencilik siyasetle onun tanıştırdığı söylenir. Tatlock’a ani çok kez evlenme öneri etmiş fakat Tatlock onu art çevirmişti.

J. Robert Oppenheimer’ın karısı Katherine Oppenheimer, mikoloji diplomasına sahipti ve burada, kocası ve evlatları Peter ve Toni’nin bakmış olduğu benzer biçimde, evlerindeki serada çeşitli nadir bitkilerle ilgilendi, 1949.

Oppenheimer 1940 senesinde biyolog Katherine Harrison ile evliliğe ilk adımını attı.

Robert J. Oppenheimer (ak şapkalı) ve tarafındaki General Leslie Groves iç oluş suretiyle Manhattan Projesi yetkilileri, bir atom silahının ilk patlaması olan Trinity atom bombası testinin patlama bölgesini incelediler, 1945.

1939 senesinde fizikçiler nükleer tehdit mevzusunda politikacılardan fazlaca daha endişeliydi ve mevzuyu Amerika hükümetindeki üst düzey liderlerin dikkatine öncelikli olarak Albert Einstein bir mektupla getirdi. Tepki yavaş oldu, sadece ilim topluluğunda alarm dolaşmaya sürdü ve sonunda reis harekete geçmeye ikna edildi. Ülkenin başta gelen fizikçilerinden önde gelen Oppenheimer, nükleer tabanca potansiyelini daha dikkat edilmesi gereken bir halde araştırmaya başlamaya koyulmak suretiyle görevlendirilen birkaç ilim adamından biriydi. Eylül 1942’ye gelindiğinde, kısmen Oppenheimer’ın ekibi olanakları sayesinde, bir bombanın mümkün olduğu açıktı ve geliştirilmesi için somut planlar şekillenmeye başladı.

General Leslie Groves (solda) ve J. Robert Oppenheimer, ilk atom bombasının geliştirilmesindeki kilit adlar, 1945.

Bird ve Sherwin’e nazaran Oppenheimer, adının bu projenin lideri olarak geçtiğini duyunca hazırlıklara başladı. O sırada bir arkadaşına “Tüm komünist bağlantılarımı kesiyorum. Bunu yapmazsam, hükümet beni kullanmakta zorluk çekecek. Ulusa olan yararlılığımı hiçbir şeyin engellemesine izin vermek istemiyorum” demişti.

Einstein sonrasında şöyleki diyecekti:

“Oppenheimer’ın problemi, kendisini sevmeyen bir şeyi, Amerika hükümetini sevmesidir.”

Vatanseverliği ve memnun etme arzusu işe alınmasında açıkça rol oynamıştı. Manhattan Projesi’nin askeri lideri General Leslie Groves, bomba projesi için bilimsel yönetici olarak Oppenheimer’ı önermiş, bilimsel yeteneklerinin yanında ayrıca “gereğinden fazla hırsına” da dikkat çekmişti.

‘Ellerimde kan bulunduğunu hissediyorum’

Oppenheimer, Los Alamos’ta aykırı ve disiplinler arası inançlarını her yerde olduğu benzer biçimde uyguladı. Avusturya doğumlu fizikçi Otto Frisch, 1979 tarihindeki otobiyografisi What Little I Remember’da Oppenheimer’ın bir tek lüzumlu ilim insanlarını değil, bununla beraber “bir ressamı, bir filozofu ve öteki birkaç beklenmedik karakteri de projede işe aldığını; onlar olmadan çağdaş bir topluluğun noksan kalacağını hissettiğini” hatırlatıyordu.

Savaştan sonrasında Oppenheimer’ın tutumu değişmiş görünüyordu. Nükleer silahları “saldırganlık, sürpriz ve terör” araçları, tabanca endüstrisini de “iblisin işi” olarak tanımladı. Ekim 1945’teki bir görüşmede Reis Truman’a “Ellerimde kan bulunduğunu hissediyorum” demesi meşhurdur. Truman ise şöyleki demişti:

“Ona kanın benim ellerimde bulunduğunu söyledim – bırakın bu mevzuda ben endişeleneyim.”

Bombanın geliştirilmesi esnasında Oppenheimer kendisinin ve meslektaşlarının etik tereddütlerini gidermek için onlara, bilim adamları olarak silahın nasıl kullanılacağına dair kararlardan görevli olmadıklarını, bir tek işlerini yapmakla yükümlü olduklarını söylemişti. Eğer var ise, kan politikacıların eline bulaşacaktı. Sadece bomba kullanıldıktan sonrasında Oppenheimer’ın bu konudaki itimatı sarsılmış görünüyor. Bird ve Sherwin’in aktardığına nazaran, harp sonrası zamanda Atom Enerjisi Komisyonu’ndaki vazifesi esnasında, hidrojen bombası da iç oluş suretiyle daha çok tabanca geliştirilmesine karşı çıktı.

Bu çabalar Oppenheimer’ın 1954 senesinde Amerika hükümeti tarafınca soruşturmaya doğal olarak tutulması ve güvenlik izninin elinden alınmasıyla sonuçlandı. Bilimsel nitelikli toplum onu savunmaya geçti. Felsefeci Bertrand Russell 1955’te The New Republic için yazdığı yazıda “Soruşturma, güvenlik penceresinden son derece vahim hatalar yaptığının inkar edilemez bulunduğunu ortaya koymuştur. Sadece sadakatsizlik veya hainlik olarak değerlendirilebilecek rastgele bir delil yoktu…İlim adamları ağlatısal bir ikilem içinde kaldılar” diye yazmıştı.

1963’te Amerika hükümeti siyasal rehabilitasyon jesti olarak kendisine Enrico Fermi Ödülü’nü verdi sadece ölümünden 55 sene sonrasında, 2022’de Amerika hükümeti yetkisini elinden alma kararını bozdu ve Oppenheimer’ın sadakatini teyit etti.

Albert Einstein ve J. Robert Oppenheimer, Princeton Üniversitesi İleri Araştırma Enstitüsü’nde, 1947.

Einstein ile çalıştı

Oppenheimer yaşamının art kalanı süresince bombanın teknik başarısından gurur duyduğunu fakat etkilerinden dolayı suçluluk duyduğunu dile getirmeye sürdü. Yorumlarına bir çekilme notu da eklendi. Yaşamının nihayet 20 yılını New Jersey’deki Princeton’da Institute for Advanced Study’nin direktörü olarak ve Einstein ve öteki fizikçilerle beraber emek harcayarak geçirdi.

Disiplinler arası emek harcamayı teşvik etmeye itina gösterdi ve konuşmalarında bilimin kendi neticelerini daha iyi idrak etmek için beşeri bilimlere gereksinim duyduğu inancını altını çizdi.

Felsefeci Bertrand Russell, Oppenheimer’ın “karmaşık ve duyarlı bir zihinsel aygıta haiz birisi için şaşırtıcı olmayan bir yetersizlik olan, vakaları kolay bir halde görememe” özelliğinden bahsediyordu.

Aşka düştüğü kabul edilen Jean Tatlock, testten bir sene evvel intihar etmişti. Bomba projesi her yerde Oppenheimer’ın düş gücünün, romantizm ve trajedi anlayışının izlerini taşıyordu. Atom bombası, araştırmanın neticesi olmasıyla birlikte, Oppenheimer’ın kendisini bunu gerçekleştirebilecek türden bir insan olarak düş etme kabiliyetinin ve isteğinin de ürünüydü.

Erişkinlik çağından beri sigara tiryakisi olan Oppenheimer, yaşamı süresince tüberküloz nöbetleri geçirdi. 1967’de 62 yaşlarındayken gırtlak kanserinden öldü. Ölümünden iki sene evvel, ender bir sadelik anında, ilim pratiğini şiir pratiğinden ayıran bir fark yapmış oldu. Şiirin aksine, “İlim benzer hatayı tekrar yapmamayı öğrenme işidir” diyordu.

BBCTürkçe, (fotoğraflar Life dergisi, Einstein’in koleksiyonundan)