Eskiden bu güne değin kadar gelen fantastik kurguların gerek yazarları gerekse suni lisan oluşturucuları tarafınca üretilmiş birden çok suni dili bulunmakta. Bu suni dillerin nasıl oluşturulduklarını ve ne benzer biçimde özelliklere haiz olduklarından detaylıca bahsedeceğiz.
Lord of the Rings, Game of Thrones, Yıldız Wars benzer biçimde bizi adeta o evrenlerin içinde yaşıyormuşuz benzer biçimde hissettiren fantastik kurgular için sıfırdan suni diller yapıldığını bilmeyenimiz yoktur. Peki bu dillerin oluşum sürecinde nasıl yollar izlendiğini, dillerin ne benzer biçimde niteliklere haiz bulunduğunu bilgi almak ister misiniz?
İlk olarak bu müthiş düş gücünden meydana gelen evrenlerde niçin bir suni dile gereksinim duyulduğunu belirtelim. Kurgulanan evrenlerdeki dünyaya, karakterlere ilişkin gerçekçiliği yansıtabilmek için yazarlar doğala yakın suni lisan geliştirmeye gereksinim duyuyorlar. Bu dili oluştururken de sahici olabilmesi için karakterlerin dünyasında onlara atfedilen kültürel ve fizyolojik etmenlerden yola çıkılarak diller oluşturuluyor. Bu kurgusal dilleri siz de isterseniz detaylı inceleyelim.
Türkçe de iç birden çok dilden esinlenilen Dothraki ve Valyrian diliyle başlamış olalım.
faal olarak yayınlandığı dönem sona erse de hala izlenmeye devam eden Game of Thrones dizisinin Dothraki ve Valyrian dillerinin yaratıcısı olan David J. Peterson, bu süreçte farklı naturel dillerin özelliklerini kendi dillerine uyarlama yöntemini benimsemiş. Dothraki ırkına baktığımızda barbar, savaşçı ve şiddetli mizaçlarıyla öne çıktıklarını müşaahade ediyoruz. Peterson bu ırkın kültürel varlıklarından yola çıkarak meydana getirdiği Dothraki dilinin, kulağa kaba ve ürkütücü gelmesi için uğraştığını belirtiyor. Rusça ve Türkçenin tümce dizilişlerinden, Arapçanın ise eylem ve ad çekimleme kurallarından esinlenerek Dothraki dilini esere bakılırsa uyarlıyor.
Eski Valyrian dili ise Game of Thrones evrenindeki vakit örgüsünden evvel, kaybolan bir imparatorluğun dili olduğundan dolayı Alçak ve Yüksek Valyrian dili olarak iki değişik lehçe şeklinde karşımıza çıkıyor. Alçak Valyrian yalnız seçkin kesim tarafınca konuşulmuş olduğu için, vakit geçtikçe uzun ünlülerin ve çift sesli ünlülerin kaybı, lisan bilgisi kurallarının sayısında azalma ve daha durağan(durgun) bir kelime sırası benzer biçimde dilsel farklılıklara uğrayarak Yüksek Valyrian lehçesinin oluşmasını sağlıyor. Araştırmacılar Peterson’ın lehçe oluşturma işlemlerinin de yapısı bakımından Romen dillerinin değişik lehçelerine benzediğini belirtmekte.
Yeni Zelanda’dan Pandora’ya ulaşan Na’vi dili
Lisan bilimci Paul Frommer tarafınca oluşturulan Na’vi dili, Avatar evreninde Pandora gezegeninde yaşayan Na’vi halkının konuşmuş olduğu bir lisan. Frommer, bu dili kurgularken Yeni Zelanda’nın üç resmi dilinden önde gelen “Maori”den fazlasıyla yararlanmış. Na’vide yer edinen ses özellikleri İngilizce ve Maori dilinden karışık olarak eklenmiş lakin bu seslerden oluşturulan sözcüklerin sonu, Maori dilinde olduğu benzer biçimde hep sesli harfle bitiyor. Frommer bunu “Çeşitli yer adları ve çeşitli karakter adları vb. buldum. Bilirsiniz, yalnız bir çeşit özgür çağrışım yapıyordum ve birkaç sene evvel Yeni Zelanda’ya gitmiştim ve Maori dilinin sesini ve bazılarının sesini hakkaten fazlaca beğendim. Polinezya formu, ben de onu koydum.” şeklinde açıklıyor.
Konuşan ırkları benzer biçimde eşi olmayan lisan bilimsel özelliklere haiz Klingon dili
Klingon dili Yıldız Trek evreninde karşımıza çıkan Klingonlar tarafınca konuşulan bir öteki kurgusal dilimiz. Klingonca ya da Kligon dili, İspanyolca, Fransızca ve Güneydoğu Asya dillerini bilen Marc Okrand tarafınca üretilmiş. Oldukça dilli olması nedeniyle Klingon için sözvarlığı bulurken, aşina olduğu dillere benzetmesi durumunda, devamlı değişik kurallar meydana getirmeye çalışmış. Bunu yaparken de dile alışılmadık özellikler atfetmiş bulunduğunu açıkça söylememiz mümkündür. Öteki suni lisan üreticileri benzer biçimde Okrand da naturel dillerden değişik özellikler oluşturmak istediği için, Klingonca “nesne+eylem+özne” benzer biçimde eşi olmayan bir tümce dizilişine haiz. Hindistan-Avrupa lisan ailesinin öğrenmekte fazlaca zorlanacağı bir dilken, yumuşak tümce dizilişine haiz Türkçe konuşucularının basitçe ve rahatça öğrenebileceği bir lisan bulunduğunu da belirtelim.
Kurgusal evren kültürünün dilde etkili bulunduğunu gösteren bir öteki söz gelimi, Dothraki ırkında olduğu benzer biçimde savaşçı ve kaba, sert mizalı yaşayış tarzına haiz Klingoncayı öne sürebiliriz. Klingonlular bahsettiğimiz benzer biçimde yapıları gereği kaba ve netice esas alan oldukları için merhaba vermek için “merhaba” anlamında bir sözcüğe haiz değillerdir şundan dolayı gereksinim duymazlar. Bu kelime yerine biriyle karşılaştıklarında “Ne istiyorsun?” anlamına gelen “nunqeH” sözcüğünü kullanırlar.
Biz diyelim Dünyalıların, siz deyin Biçicilerin dili: Trigedasleng
David J. Peterson tarafınca oluşturulan bir lisan daha. The 100 kurgusal evreninde gerçekleşen Nükleer kıyametten sonrasında da Dünya’da yaşamaya devam eden yerliler, ortak dilin İngilizce olması nedeniyle, cenk planlarının anlaşılmaması için kendi aralarında imal edilen bu dili konuşuyorlar.
Trigedasleng kurgulanırken, değişik dillere haiz toplulukların meydana getirdiği ortak lisan pidgin ve kreol terimleri temel alınmış. Peterson, Amerikan İngilizcesinin üç kuşak öncesinden itibaren değişen lehçelerini inceleyerek bu dile uyarlamış. İngilizcenin transkripsiyon alfabesi ile yazıya geçirildiği için İngilizceden değişik benzer biçimde görünse de okuyuşundan benzerliğini idrak etmek mümkün. örnek olarak “get knocked down” (yıkılmak) sözcüğünün Trigedasleng dilindeki karşılığı “ge smak daun” şeklinde. Bu da İngilizce “get smacked down” (yere serilmek) ile birebir benzer.
Sıradaki kurgusal lisan, Huttlar tarafınca konuşulan Huttça
Bir tür solucana benzeyen Huttlar tarafınca konuşulan Huttça, Yıldız Savaşları: Bölüm VI Jedi’ın Dönüşü filmi için tasarlandı. Ben Burtt bu dili, İnka lehçelerinden önde gelen Quechua’dan uyarlayarak türetmiş. Dildeki pek fazlaca cümleyi lisan alıştırma kaseti yardımıyla örneklendirerek oluşturmuş, bu sayede oyuncuların öğrenebilmesi de kolaylaştırılmış. Naturel dilden direkt olarak uyarlama yapıldığı için kendine hususi lisan bilgisel kuralları ya da alfabetik nitelikleri bulunmuyor.
En varsıl niteliklere haiz Elf dilini sona sakladık.
Hobbit serisi süresince karşımıza çıkan Elf dili, Tolkien tarafınca oluşturulan bir suni lisan. Amma ve lakin bahsettiğimiz öteki suni dillerden değişik bir vasfı var. Öteki dillerin aksine Tolkien, yarattığı fantastik evren bir dile ihtiyacı olduğundan dolayı değil, fazlaca öncesinde imal ettiği Elf dili için Hobbit fantastik evrenini kurgulamaya karar veriyor.
Kendisi “dilsel güzel duyu” yaratma gayesi olan bir lisan bilimci ve filolog olması nedeniyle, Latinceden tutun da Norsçaya kadar hakim olduğu değişik diller olanakları sayesinde 15’ten çok Elf dili lehçesi üretiyor. En fazlaca bilinenler ise Quenya ve Sindarin. Birden çok lisan bilmesine karşın Fincenin Elf dilinin oluşmasında büyük bir tesiri bulunduğunu da belirtmeden geçmiyor.
Suni dilleri üretirken İbranice de iç oluş suretiyle birden çok dilin ses bilgisel yapısal özelliklerini karşılaştırarak, alfabesinden başlayarak tümce dizilişi ve lehçe kaymalarına neden olacak birden çok değişik varyasyon meydana getiriyor. 13 yaşından itibaren ilgilenilmiş olduğu suni lisan üretme sevdası ise karşımıza bir ihtimal yüzyıllar sonrasında bile anımsanacak Yüzüklerin Efendisi benzer biçimde bir fantastik evrenin çıkmasına neden olabilmektedir.
