Hashtagler İnternet ve İnsanlık Tarihini Nasıl Değiştirdi?

gün itibariyle rastgele bir toplumsal medya platformuna girdiğinizde karşınıza #IranProtests ve #MahsaAmini hastagleri çıkacaktır. İran’da 22 yaşlarında genç bir karı olan Masha Amini ‘giyim kurallarına uygunsuz olan bir halde’ sokakta saçı görünmüş olduğu için ‘terbiye polisleri’ tarafınca gözaltına alındı ve şiddete uğradı.

Masha Amini’nin günlerce komada kalıp arkasından yaşamını kaybetmesiyle gündem olan bu hashtagler, aniden internette her yerde benzer adı ve öyküsünü duymamızı sağlamış oldu. Üstelik bizim bu adı ve hikayeyi duymamızın yanında, benzer hashtagler İran’da yüzlerce hatta binlerce insanı benzer paydada buluşturarak bir toplumsal devinim başlattı, gezegenimizin değişik yerlerinde mevzuyu gündeme ulaştırmak için bu hashtaglerden yararlanıldı.

Peki bu nasıl gerçekleşti? Nasıl oldu da hashtag bir kelimenin başına ulaştığında onu gezegenimizin en büyük gündemi haline getirmeyi başardı? 

Hashtagi hashtag meydana getiren, büyük bir yangındı

Büyük ihtimalle pek çoğumuzun toplumsal medyayı kullanmaya başladığı andan itibaren hayatında hashtagler var. İnternet dünyasında beliren sayısız sembolden önde gelen ve yaygın bir halde kullanılan hashtag, seneler içinde hem insanlık aynı zamanda web tarihini değiştirerek öteki bütün sembollerden sıyrılmayı başardı.

Bu sembolün bir yazışma ve iletişim kültürünün temsili olması, 2007’de yaşanmış olan birkaç vakayla gerçekleşti. Google ve Uber şeklinde şirketlerde vazife alan, web kültürünün ve sektörünün içinden bir ad olan Chris Messina, 2007 yılının Ağustos ayında bir blog yayınlayarak Twitter’da ilgili mevzulara basit erişmek için hashtag kullanmayı öneriyor. Sebebini ise Twitter’da alakasız konuların fazlaca sık karşılarına çıkmasının dost ortamında (yazılım ve PC mühendislerinden, geliştiricilerden meydana gelen) bol miktarda konuşulması bulunduğunu söylüyor.

Messina’nın bu problemi çözmek için şu anda hashtag dediğimiz # sembolünü seçmesinin sebebi ise IRC (Web Relay Chat) adlı anlık mesajlaşma sistemi. 1988 senesinde zenginleştirilen ve uzun seneler web üstünden ‘chat’ için kullanılan bu sistemde mevzu, bahis başlıklarını arasını ayırmak için ‘#’ kullanılıyor. program dilinde popüler olan bu simgenin işleri hayli kolaylaştırdığını ayrım eden Messina, benzemekte bir kullanımın Twitter’da da olması icap ettiğini düşünüyor ve blog yazısını yayınlıyor.

Messina bu fikri blog yazısında paylaşmasından sonrasında bir de Twitter’ın kurucularından önde gelen Biz Stone’a sağlıyor. Stone ise o konuşmada bu kullanımı sisteme iç edilecek bir vasıf olarak düşünmediğini ve Messina’ya ‘ne duruyorsunuz, kullanın madem’ söylediğini konu alıyor…

Arkasından Messina ve arkadaşları, değişik mevzularda ifade etmeye çalışmak için Twitter’da hashtag kullanmaya başlıyorlar. Hashtag adı ise, yazılım dünyasında # işaretinin hash olarak isimlendirilmesinden geliyor. Böylece hashtag ifadesi oluşmuş olabilmektedir.

Birkaç ay süresince kullanılarak yavaş yavaş Twitter’da yayılmaya başlamış olan hashtaglerin ilk kez yaygın bir vaka için kullanılması ise Ekim 2007’de gerçekleşiyor. San Diego’da yaşanmış olan ve 300 binden çok insanoğlunun tahliye edilmesiyle sonuçlanan büyük bir yangında, Twitter’da kullanıcılar #SanDiegoFire hashtaginde haberleşmeye başlıyor. Böylece hashtagler ilk kez toplumsal bir vakada iletişim ve data paylaşımı için kullanılıyor.

İki sene süresince giderek genişleyen kitlelerce kullanılan hashtagler, 2009 senesinde resmen Twitter’ın sistemine iç ediliyor. Twitter ekibi, hashtagler için hususi bir arama aracı geliştirerek kullanımı kolaylaştırıyor ve arkasından da süre içinde hashtagler, Twitter’da gündem belirleme aracı haline geliyor.

2010, hashtaglerin toplumsal hareketlerde ne kadar etkili olabileceğini bütün gezegenimizin görmüş olduğu yıldı

Bütün bu gelişmelerin arkasından öncelikli olarak 2010 senesinde bir yanda ‘Arap Baharı’ olarak anılan ve fitili sosyal paylaşım platformunda ateşlenen toplumsal hareketlerin başlaması, bir taraftan da Avrupa’da yaşanmış olan ekonomik bunalım sonrası ‘kemer sıkma politikası karşıtı’ ayaklanmaların sosyal paylaşım platformunda güçlenmesi, hashtaglerin toplumsal vakalarda ne kadar etkili olabileceğini gösterdi. 

Arap Baharı da Avrupa’daki kemer sıkma politikası karşıtı devinim de takip eden birkaç sene süresince sürdü ve her iki harekette de en mühim rol toplumsal medyanındı. Zira cemiyet toplumsal medyayı sansürsüz ve süratli bir yazışma ve iletişim aracı olarak sahiplenmişti. Devam eden yıllarda devletimizde oluşan ‘Seyahat Vakaları’nda da Twitter ve hashtagler gündemin en mühim oyuncusu ve en büyük münakaşa maddesi konumundaydı.

Bütün bu hareketler seneler içinde bütün gezegeni etkileyen olaylardan daha dar kapsamlı toplumsal vakalara kadar, hashtaglerin bir ‘hakkaniyet arama veya ses duyurma aracı’ olarak kullanılmasının önünü açtı. 

Seneler içinde pek çoğunu hâlâ hatırlayacağınız sayısız hashtag, dünya gündemini ele geçirip büyük tesir yarattı. 

#BlackLivesMatter

2012 senesinde ABD’da Trayvon Martin adlı 17 yaşındaki siyahi genç, silahsız olmasına karşın bir sokakta ortada hiçbir niçin yokken vurularak öldürüldü. Onu öldüren şahıs olan George Zimmerman ise birkaç saat sorgulandıktan sonrasında özgür bırakıldı. Bu vaka toplumsal medyanın en büyük aktivizm hashtaglerinden önde gelen #BlackLivesMatter’ın ortaya çıkmasıyla sonuçlandı. Hashtag bütün gezegende yayıldı ve günümüz şartlarında siyahilerin hayat haklarının savunulmasında simge haline gelmiş durumda. Benzer hashtag, 2020 senesinde tekrar bir siyahi Amerikalı olan George Floyd’un bir polis memurunca canice öldürülmesi sonrası yükselişe geçti ve bütün gezegende büyük bir harekete dönüştü. ABD’da ve Avrupa’da pek fazlaca ülkede, #BlackLivesMatter protestoları düzenlendi. Mevzunun hashtaglerle gündemde tutulması ve düzenlenen protestolar, katil polisin cezalandırılması sürecinde etkili oldu.

#ALSIceBucketChallenge

Hashtagler yalnızca toplumun tepki gösterdiği veya ses çekip çıkarmak istediği vakalar için kullanılmıyor. Bunun en büyük ve ilk örneklerinden birisi ise derhal her insanın anımsayacağı #ALSIceBucketChallenge. Bu hashtag ile sosyal paylaşım platformunda kullanıcılar kafalarından aşağı buzlu kovalarla su boşaltmışlardı. Hashtagin ve akımın sebebi ise ALS hastalığı için farkındalık sıfırdan oryata çıkarmak, üretmek ve bağış toplamaktı. Bu kampanya o denli başarıya ulaşmış oldu ki The ALS Association hashtag kampanyasının etken olduğu zamanda 700 binden çok bağışçı kazanmıştır ve ortalama bir ayda 48 milyon dolardan çok bağış topladı.

#HeForShe, #MeToo, #İstanbulSözleşmesiYaşatır

Hashtaglerin toplumsal farkındalık ve kitlesel bir devinim olarak en sık karşımıza çıkmış olduğu konulardan birisi de hanım hakları. Hem devletimizde hem gezegende bu mevzuda pek fazlaca devinim başlatıldı ve her birisi son derece etkili oldu. 

Hanımefendilerin eşitlik mücadelesine erkekleri de çağrı eden bir devinim olan ve Emma Watson’ın başlatmış olduğu #HeForShe hareketi uzun bir zamanda konuşularak kuvvetli bir farkındalık yarattı. Hanımefendilerin iş dünyasında uğramış olduğu rahatsızlık ve şiddete dikkat çekerek bu mevzuda devrim durumunda bir devinim başlatan #MeToo, bilhassa Hollywood şeklinde dev sektörlerde hanım problemlerine dikkat çekerek büyük tartışmalar yarattı.

Vatanımızda ise İstanbul Sözleşmesi’nin feshedilmesi sonrası başlatılan kara ak resim paylaşma ve #İstanbulSözleşmesiYaşatır hashtagi mevzunun gündemde kalmasına tesir etti ve devam eden dava süreçlerinde de etkili oldu.

#PrayforJapan, #YouAintNoMuslim, #StopFundingHate

Hashtagler bununla birlikte dünya genelinde ‘değişik’ addedilen, ayrıştırılan ve sınırlarla birbirinden uzaklaştırılan toplumların birbirine yakınlaşmasını sağlamış oldu. Japonya’da oluşan büyük zerzele ve tsunami felaketi sonrası bütün dünya #PrayforJapan hashtagiyle Japonya’ya desteklerini gösterdi. 

Bilhassa Avrupa’da ve ABD’da artışa geçen İslamofobi’nin deposu olarak gösterilen ‘terör saldırılarının’ bütün müslümanlarla ilişkilendirilmesinin önüne geçmek ve İslamofobi’nin fena yanını dünyaya görünür kılmak için kullanılan #YouAintNoMuslim şeklinde hashtagler, bu mevzuda son derece büyük tesir yarattı. İslamiyet’in terörle ve şiddetle ilişkilendirilerek Müslüman toplumlara ön yargı ile yaklaşılmasının önüne geçilmesi sağlandı. Günümüz şartlarında bu nevi hashtaglerin etkisiyle bu konudaki idrak büyük oranda değişti. Müslüman görünürlüğü arttı.

Bütün gezegeni ilgilendiren büyük bir problem olan ve nefret suçuna dönüşen eylemlerle sonuçlanan göçmen karşıtı söylemlere yönelik başlatılan #StopFundingHate hareketi, göçmenlere yönelik önyargının ve nefretin karşısında durarak bu mevzuda Avrupalı büyük gösterim organlarının gösterim politikalarının bile değişmesine ön ayak oldu.

#HayvanHaklarıYasasıHemen

Vatanımızda hayvan hakları mevzusunda farkındalık sıfırdan oryata çıkarmak, üretmek için toplumsal medya son derece etkin biçimde kullanıldı. Hayvan haklarının korunması için talep edilen yasanın #HayvanHaklarıYasasıHemen hashtagi ile gündeme taşınması ve uzunca süre gündemde tutulması bu mevzuda görünürlük yarattı ve arkasından atılan mühim adımlarla bu mevzuda nihai hedefe olmasa da mühim hedeflere erişilmiş oldu.

Hashtaglerin asla mi fena yanı yok?

Bu sual aslen bilhassa toplumsal hareketler yaratan hashtaglere karşı çıkan ve bu tarz şeyleri ‘düzenlenmiş oyunlar’ olarak yansıtmaya çalışanların sordurulmuş olduğu bir sual. Amma ve lakin hepimizin sorması gerekmektedir.

Hashtag aktivizmi olarak literatüre geçen bir adı bile olan bu durumun doğal ki negatif yönleri de var. Hem sosyolojik hem ruhsal açıdan tesirleri noktasında halen daha tartışmaların devam etmiş olduğu bu mevzuya değinirken, negatif etkilerinden de söz etmek gerekmektedir.

İlk sırada gelen vaziyet hashtag aktivizminin bir çok süre kişileri ‘paylaştım, bitti’ türünden bir eylemsizliğe iterek pek fazlaca mevzuyu hızlıca yanıp sönen bir gündem haline getirmesi. Toplumsal medyanın kanıtlanmış kuvveti hepimizin psikolojisinde o şekilde iyi yer edindi ki, bir çok süre bir haksızlık veya fikirlerimize aykırı bir vaziyet yaşandığında bu mevzuda paylaşım oluşturmak vicdanımızı rahatlatmaya ve üzerimize düşeni yaptığımıza inanmaya yetiyor. Bu da bununla beraber fazlaca konuşulmuş fakat çözülememiş toplumsal problemler getiriyor.

İkinci ve en mühim noktalardan birisi de, hızlıca havadis, bilgi, salık yayma kuvveti olan hashtaglerin düzmece bilgilerin yayılmasındaki tesiri. İnternet kullanıcılarının büyük çoğunluğu görmüş olduğu bir bilginin doğruluğunu teyit etmeye gerek görmeden paylaşma güdüsüne haiz. Bu da düzmece bir gündemin veya haberin tek bir hashtagle anında yayılabilmesi anlamına geliyor. Günümüz şartlarında bu mevzuda bilinçlendirme emek harcamaları devam etse de tekrar de durumun büyük bir problem olduğu gerçeği değişmiyor.

nihayet olarak her iki maddeye de bağlı olarak, ‘troll ordusu’ diye zaman zaman andığımız; bir çok süre gerçek bir şahıs ile bağlantısı bile olmayan bot hesapların yarattığı düzmece gündemler ve hedef gösteren hashtagler, ne yazık ki bu mevzuda atılan pek fazlaca adıma karşın çözülememiş bir problem. 

Her şeye karşın hashtagler, sesini duyurmak isteyenler için hâlâ büyük bir kuvvet.

Tıpkı günlerdir sosyal paylaşım platformunda konuşulan ve konuşulmaya sürecek olan #IranProtests ve #MahsaAmini hastaglerinde olduğu şeklinde. Genç bir kadının adı ve ıstırap dolu hikayesi bu sayede duyuluyor. Yaşanmış olan zulüm görünür olabilmektedir. 

İran’da ‘hayat hakları’ için savaşım eden bütün bayanların ve adamların gezegenimizin art kalanından görmüş olduğu destek, bizlere bununla birlikte doğru an ulaştığında öteki bütün sınırları ortadan kaldırıp nasıl beraber ses çıkarabileceğimizi gösteriyor.